İneklerde Gebeliğin Elde Edilmesindeki Önemli Faktörler

İneklerde Gebeliğin Elde Edilmesindeki Önemli Faktörler

Artık şunu iyi biliyoruz. İnek yetiştiriciliğinde yılda bir buzağı elde edebilmek için kızgınlıkların doğru olarak belirlenmesi ve mümkün olan en kısa zamanda gebeliğin sağlanması gerekmektedir. Bu hedefin sağlanabilmesi için, çalışanların ineklerin kızgınlıklarını ve kızgınlıkla ilgili olarak davranış değişikliklerini doğru bilmeleri gerekmektedir. Selçuk Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmada, Veteriner Fakültesi Klinikleri’ne suni tohumlama amacıyla getirilen ineklerin yaklaşık yarısının, aslında kızgınlıkta olmadığı belirlenmiştir. Bu örneği daha önceki yazımızda da vermiştim. Ancak bu çalışma kızgınlıkları belirleme ile ilgili ne kadar bilgi sahibi olduğumuzu gösteren çok güzel bir çalışmadır.
Kızgınlıkların belirlenmesini olumlu veya olumsuz etkileyen bazı faktörler vardır. Bu faktörleri kısaca maddeler halinde ele alalım.
1. Ahır Sistemi
İneklerin bağlı olarak bulunduğu ahır sistemlerinde kızgınlıkların belirlenmesinde aksaklıklar her zaman mümkündür. Bağlı sistemlerde ineklerin birbirlerini etkilemeleri söz konusu olmadığından yalnızca ikincil belirtilere göre yapılabilmektedir. Bağlı sistemlerde yetiştirilen inekler, kızgınlığın önemli belirtileri olan davranış değişikliklerini gösteremezler. Bu şekilde bakım ve beslemeleri yapılan inekler, davranış değişikliklerini sadece yemleme sırasında zayıf olarak gösterirler. Bağlı sistemlerde kızgınlık takibi sadece çaranın varlığına göre yapılmaktadır. Ancak çara kızgınlıkların belirlenmesinde iyi bir belirti değildir. Çünkü çaranın kızgınlığı zayıf seyreden ineklerde görülmemesi, gebe ineklerde, 21 günlük kızgınlık siklusunun 9-16. günleri arasında (yalancı kızgınlık) ve yumurtalık kisti olan ineklerde de görülebilmesi hatalı tohumlamalara neden olmaktadır.
2. Ahır Zemininin Tipi
Serbest dolaşmalı padok sistemlerde kızgınlık belirtileri daha iyi görülür. Toprak zeminlerde beton zeminlerden daha belirgin olarak kızgınlıklar gözlenmektedir. Toprak zeminlerde atlama ve atlanıldığında hareketsiz durma süresi, beton zeminlerdekilere göre yaklaşık iki kat daha uzun olmaktadır (Tablo 1). Düz ve kaygan beton zeminler kızgınlık belirtilerinin açığa çıkmasını engellemektedir. Bu nedenle beton zeminlerin oluklu olmasında fayda vardır. Buzlu ve kaygan zeminler serbest dolaşan inekler için kızgınlık belirtilerinin belirgin olmasını engellediği gibi stres faktörü de olabilmektedir.
Tablo 1. Beton ve çamurlu zeminlerde aktivite değerleri
Zemin tipi

Aktivite
Çamur

Beton

Kızgınlık süresi (saat)
13.8

9.4

Atlama
7.0

3.2

Hareketsiz durma
6.3

2.9

Ortalama 30 dakikalık gözlemlerde
Atlama
3.7

2.5

Hareketsiz durma
3.8

2.7

  1. Ayak Hastalıkları
    Ayak hastalıkları doğal olarak atlama aktivitesinin azalmasına neden olmaktadır. Yapılan bir araştırmada ayak hastalıklarının ilk aşımın 7 gün gecikmesine ve sağlıklı ineklere göre boş geçen günlerin 11 gün artmasına neden olduğu bildirilmektedir. Bu belirtilerin özellikle doğum sonrası 36-70. günler arasında daha belirgin olduğu belirtilmektedir. Bu ineklerde ilk aşım ve boş geçen günlerin sayısı 13-30 gün artmaktadır.
    4. Sürüde Aynı anda Kızgınlıkta Bulunan İnek Sayısı
    Aynı anda birden çok ineğin kızgınlıkta olması, belirtilerin daha belirgin olmasını sağlamaktadır. İki veya daha fazla ineğin aynı anda kızgınlıkta olmalarının atlama sayısını önemli oranda arttırdığı belirtilmektedir (Tablo 2).
    Tablo 2. Aynı anda kızgınlıkta olan inek sayısıyla atlama sayısının ilişkisi.

Atlama sayısı

Aynı anda kızgınlıkta olan inek sayısı

Ortalama

1

11.2

2

36.6

6

52.6

4 ve daha fazla

49.8

  1. Zaman
    Kızgınlıkta atlama aktivitesi; yem yeme, sağım ve ahır temizliği gibi hayvanların rahatsız edilmediği zamanlarda daha iyi görülmektedir. İneklerin 80 gün24 saat gözlendiği bir çalışmada, atlama aktivitesinin % 70’inin 19.00– 07.00 saatleri arasında gerçekleştiği belirlenmiştir.
    6. İklim
    Havaların sıcak veya soğuk olması stres nedeni olabilmektedir. Aşırı sıcaklardan dolayı kızgınlıkla ilgili davranışlar azalmaktadır. Çevre sıcaklığının 30 °C’den fazla olması atlama aktivitesi sıklığını azaltır. Sıcak yerlerde kızgınlık sikusu 25 gün olmakla birlikte, kızgınlık süresi kısalmaktadır. Ayrıca inekler bu çevre şartlarında sürtünme, yalama, çeneyi dayama gibi kızgınlığın ikincil belirtilerini göstermeye daha eğilimlidirler. Daha serin yerlerde kızgınlık siklusu 20–21 gün sürmektedir. Aşırı soğuk havalarda ise kızgınlık belirtileri baskılanmakla birlikte, atlama aktivitesi daha sık olarak gözlenmektedir.
    7. Beslenme
    Kuru dönemde ve doğum sonrası erken dönemde iyi beslenen hayvanlarda kızgınlık aktivitesi daha erken başlar, daha uzun sürelidir ve yoğunluğu daha fazladır. Yetersiz beslenme, rasyonda enerji yetersizliği, fosfor, kobalt, demir, bakır ve iyot gibi iz elementlerin eksikliği üreme ile ilgili hormonların salınımını engellemekte ve kızgınlık siklusunda sapmalara yol açmaktadır.
    8. Sistemik Hastalıklar
    Tuberküloz ve aktinomiköz gibi kronik hastalıklar, şiddetli paraziter enfestasyonlar negatif enerji balansına yol açarlar ve kızgınlık siklusunun kesintiye uğramasına neden olurlar.
    9. Rahim ve Yumurtalıklarda Anormal Durumlar
    Rahimin irinle dolu olması veya yavrunun rahim içerisinde mumyalaşması gibi anormal durumlarda, yumurtalıklarda yumurta gelişimi olmadığından kızgınlıklar görülmez. Yumurtalık kistleri de kızgınlıkların görülmemesinde, sık veya düzensiz siklusların meydana gelmesinde rol oynamaktadır.
    10. Yaş
    Düvelerde kızgınlık aktivitesi yaşlı ineklerden daha azdır ve kızgınlık süresi daha kısadır. Buna karşın ineklerdeki kızgınlık aktivitesinin laktasyon sayısına göre değiştiği bildirilmektedir (Tablo 3).
    Tablo 3. Laktasyon sayısıyla atlama aktivitesinin ilişkisi.

Laktasyon sayısı

Atlama aktivitesi

Düveler

5.5 atlama/saat

  1. Laktasyon

6.3 atlama/saat

  1. Laktasyon

7.0 atlama/saat

  1. Laktasyon

7.9 atlama/saat

  1. Laktasyon

7.9 atlama/saat

  1. Süt Verimi
    Yüksek süt verimi özellikle doğum sonrası dönemde kızgınlık aktivitesini olumsuz etkilemektedir. Sık sağım ve emzirme üreme hormonlarının salınımını baskılamaktadır. Bu hormonların yetersiz salgılanmasına bağlı olarak doğum sonrası dönemde yumurtalık kistlerinin meydana gelmesi de sıkça rastlanılan bir bozukluktur.
    12. Boğanın Varlığı
    Ortamda boğanın bulunduğu durumlarda kızgınlık davranışları daha belirgin olmasına karşılık, kızgınlık süresi kısa sürmektedir. Doğal aşımdan sonra kızgınlık belirtileri daha kısa sürmekte ve ortalama 8 saate düşmektedir. Ortamda boğanın bulunmasının hiç kızgınlık göstermeyen ineklerde de kızgınlığın başlamasını hızlandırdığı ileri sürülmektedir. Bu olayda boğanın yaşının önemli olmadığı, 1 yaşındaki boğanın dahi etkili olduğu ifade edilmektedir.
    Görüldüğü gibi, kızgınlıkların görülmemesi sadece ineklerle ilgili bir sorunu göstermemektedir. Kızgınlıkların daha iyi görülebilmesi için, işletmelerin de bazı iyileştirmeler yapması gerekmektedir. Unutmayalım! Gebelik, ancak kızgınlıkları doğru belirlenen hayvanların tohumlanmasıyla sağlanır.

Prof. Dr. Hüseyin ERDEM

Selçuk Üniversitesi Veteriner Fakültesi

Doğum ve Jinekoloji Anabilim Dalı KONYA

Sosyal Medyada Paylaşın:

BİRDE BUNLARA BAKIN

Düşüncelerinizi bizimle paylaşırmısınız ?

Yorum yazmak için giriş yapmalısın