Orhun Yazıtları

Orhun Yazıtları

Mogolistan’da Orhun ve Yenisey irmaklari arasinda kalan bölgede, genis bir alana yayilmis çok sayidaki anit özelligi tasiyan yazitlar. Orhun Yazitlari; Mogolistan, Yenisey, Altay, Türkmenistan, Orta Asya Yazitlari adlariyla da anilmaktadir. Yazitlarda, Göktürk kaganlarinin ve ileri gelenlerinin, ülkeleri ve halklari için yaptiklari, kendi agizlarindan anlatilmaktadir.

Yazitlarin önemi, Türk tarihine açiklik getirmesi ve Türkçenin en eski yazili belgeleri olmasindan kaynaklanmaktadir. Yazitlar 730’lu yillarda düz yaziyla ve söylev türünde yazilmistir. Yaklasik 800 kadar sözcük kullanilmasi, Türkçenin o zamanki gelismislik düzeyi hakkinda fikir vermektedir.

Orhun Yazitlari’nin en önemlileri Bilge Kagan Yaziti, Kültigin Yaziti ve Tonyukuk Yaziti’dir. Kültigin Yaziti’ni, ölümünden sonra kardesi Bilge Kagan diktirmistir. Kültigin Yaziti, 3,35 metre yükseklikte, kireçtasindan yapilmis ve dört cepheli, piramit biçimlidir. Dogu-bati cephelerinin genisligi asagida 132, yukarida 122 santimetredir. Kuzey-güney cepheleri de asagida 46, yukarida 44 santimetredir. Üst kisim kemer biçiminde ve yukarida bes kenarli olarak bitmektedir. Yazittaki satirlarin uzunlugu 235 santimetredir. Yazitin dogu yüzünde 40; güney ve kuzey yüzlerinde 13’er satir Göktürk harfli Türkçe metin vardir. Bati yüzündeyse, devrin Çin Imparatoru’nun Kültigin’in ölümü dolayisiyla gönderdigi Çince mesajina yer verilmistir. Bati yüzde Çince yazilar disinda yazita sonradan eklenmis Göktürk harfli iki satir bulunmaktadir. Yazitin kuzeydogu, güneydogu, güneybati yüzlerinde de Göktürk harfli Türkçe metinler vardir. Kültigin yazitinda Göktürk tarihine ait olaylar, Bilge Kagan’in agzindan nakledilerek birlik, bütünlük mesaji verilir. Yazitin dogu, kuzey ve güney yüzlerinin yazicisi, Yollug Tigin, bati yüzünün yazicisi ise, Tang Imparatoru Hiuan Tsong’in yegeni Çang Sengün’dür. Kültigin yazitinin dogu yüzünde, bütün Türk boylarinin ortak damgasi oldugu sanilan dag keçisi damgasina; doguya ve batiya bakan “tepelik” kisimlarindaysa, kurttan süt emen çocuk tasvirlerine yer verilmistir. Yazit, geçen yaklasik 1300 yillik süreç içinde önemli ölçüde tahrip olmustur. Yazitin dogu ile kuzey yüzlerini birlestiren kisim yildirim düsmesi sonucunda parçalanmistir. Orijinalinde kaplumbaga kaide üzerinde bulunan yazit, bu kaidenin de parçalanmasi üzerine 1911 yilinda, sunak tasindan kesilen granit bir blok üzerine oturtulmustur.

Bilge Kagan Yaziti, Kültigin Yaziti’nin bir kilometre uzagindadir. 734 yilinda ölen Bilge Kagan adina oglu Tenri Kagan tarafindan yaptirilan bu yazit 735 yilinda dikilmistir. Yazitta Bilge Kagan’in agzindan devletin nasil büyüdügü anlatilmakta ve Kültigin’in ölümünden sonraki olaylar ilave edilmektedir. Ayrica kaganin konusmasindan baska yegeni Yulug Tigin’in kayitlari da yer almaktadir. Yaklasik 3,75 metre yüksekliginde olan yazit, dört cephelidir. Yazitin dogu yüzünde 41, kuzey ve güney yüzlerinde 15’er satir Göktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadir. Bati yüzündeyse, Çince bir metne yer verilmistir. Bati yüzün tepelik kisminin ortalarina da Göktürk harfli Türkçe manzum metin yazilmistir. Yazitin güneydogu, güneybati ve bati yüzlerinde de Göktürk harfli Türkçe küçük metinler bulunmaktadir. Yazitta olaylari nakleden, ögütler veren Bilge Kagan’dir. Yazita Kültigin’in ölümünden sonraki olaylar da eklenmistir.Yazitin çevresinde Bilge Kagan’in anit mezari ve balballar (mezar taslari) bulunmaktadir.

Tonyukuk Yaziti, Bilge Kagan’a ve diger Göktürk kaganlarina 46 yil danismanlik yapmis olan Tonyukuk adina dikilmistir. Yazitlardaki anlatim, Bilge ve Kültigin kaganlarin yegenleri Yulug Tekin’e aittir. Tonyukuk Yaziti dört cepheli iki dikilitas hâlindedir. Yazilar, diger taslara göre daha silik durumdadir. Taslarda Göktürklerin Çin esaretinden nasil kurtuldugu, kurtulus savasinin nasil yapildigi ve Tonyukuk’un neler yaptigi anlatilir. Birinci yazit, 243 cm; ikinci yazit ise, 217 cm yüksekligindedir. Birinci yazitta 35, ikinci yazitta 27 satir Göktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadir.

Orhun Yazitlari, uzun süre bulunduklari yerde öylece kalmistir. 1709 yilinda Isviçreli bir subay tarafindan ortaya çikartilmistir. Daha sonra batili Türkologlarin arastirmalariyla okunan yazitlardaki metinler, yabanci ve yerli Türkologlar tarafindan yayimlanmistir.

Sosyal Medyada Paylaşın:

BİRDE BUNLARA BAKIN