Tarih Boyunca Kozan

Tarih Boyunca Kozan

TARİH BOYUNCA KOZAN
Prof. Dr. Yusuf Halaçoğlu
Eski Türk Tarih Kurumu Başkanı

Kozan (eski ismiyle Sis) Akdeniz bölgesinin Adana bölümün-de, Adana iline bağlı bir ilçe olup, doğuda aynı ilin Kadirli, gü-neyde ceyhan ve merkez, batıda Karaisalı, kuzeyde ise Feke ilçeleriyle çevrilidir ve toplam 81 köyü bulunmaktadır. Kozan’ın yüzölçümü 2113 km2 olup, Adana’ya 65 km uzaklıkta yer al-maktadır. Merkez nüfusu 1990 sayımına göre 54.324, kazanın toplam nüfusu ise 143.373’dür.

Küçük Ermenistan Prensliğinin Tarsustan sonra (1185 yılından itibaren) ikinci bir merkezi olan Kozan, kalesi taşlı bir dağın meyli üzerine “amphitheatre” şeklinde inşa olunmuş, alçak surları Tarsus kalesi örnek alınarak yapılmış, eski Klikya’nın en önemli şehir ve kalelerinden biridir. Kozan ve çevresi hakkında çeşitli araştırmalar ve seyahatnameler bulunmasına rağmen ismi hakkında esaslı bir bilgi edinememekteyiz. Nitekim XVII. Yüz yıla kadar kaynaklarda ismi Sis olarak geçmektedir. Sis ismi yapılan araştırmalara göre Bizans kaynaklarından Sision Kastron ve Sisin olarak; Arap kaynaklarında Sis, Sisa ve Hısn Sisiya olarak; Ermeni ve Süryani kaynaklarında Sis olarak; Frenk kaynaklarında da Sisa, Sis, Assium, Assis, Asis ve Oussis şekillerinde kullanılmaktaydı. Arap seyyahlarından İbn Nedim, kalenin Harunurreşid’in hizmetinde bulunanlardan biri tarafından inşa ettirilerek Sise olarak adlandırdığını kaydetmektedir.

Sis ve çevresi, M.Ö. XV. Asırdan önce Hitit federasyonundan Asurların idaresinde bulunmaktaydı. M.Ö. VI. Asırda Medlerin ve Perslerin, M.Ö. 333’de ise Büyük İskender’in eline geçmiş, onun ölümünden sonra da Selefkilerin idaresinde kalmış ve bu hanedan ile Mısır Batlamyos hanedanı arasındaki mücadelelere sahne olmuştur. M.Ö. 66-64’da Pompe yıllarında Pompe (Pompeus) tarafından Roma İmparatorluğu’na ilhak edildikten sonra, 395 tarihlerinde de Bizans İmparatorluğuna bırakılmıştır.

Çukurova bölgesine ilk İslâm akınlarının VII. Asır başlarında (yaklaşık olarak 638) başlamasına rağmen, asıl fetih hareketlerine ancak Emeviler devrinde girilmiştir. Emevi halifesi Abdulmelik zamanında Çukurova bölgesinin fethiyle, Kozan’ın da Müslümanların idaresine girdiği tahmin edilmektedir ki, Türk İskânı ise Abbasiler devrinde yapılmıştır. Bölge X. Asırda Rumların, XI. Asır sonunda Selçukluların, daha sonra da haçlıların eline geçti. XII. Yüz yılda bir aralık Konya Selçuklularının eline geçen bölgenin, onların elinde de kalmayarak Bizans İmparatorluğu ile Bizans’ın doğu sınırında bulunup Türk istilasından kaçarak Çukurova’ya gelen Ermeni Prensliği arasında bir mücadele sahası olduğu görülmektedir. Bu mücadele sonunda Ermeniler elinde kalan Çukurova’nın XIV. Yüz yıl ortalarından itibaren Mısır memlûklarına ve bunlara bağlı Türkmenlerin Yüreğir koluna mensup Ramazan ailesine geçtiği anlaşılmaktadır.bu devletin hakimiyetinden ise 1516’da Osmanlı padişahı Yavuz Sultan Selim’in Mısır seferi sırasında çıkmış ve Osmanlı topraklarına katmıştır. Buna rağmen bir müddet daha Ramazanoğulları hanedanının idaresinde kaldığı görülmektedir.




Memlûklu hakimiyeti devrinde Halep emirlerine bağlı olan Kozan, merkezden gönderilen valiler tarafından idare edilmekteydi. Çukurova Osmanlı idaresine geçince, Kozan, Adana, Tarsus ve Özer (Payas) şehirleriyle birlikte sancak haline getirilerek, geleneğe uygun şekilde eski idari teşkilatı aynen korunmuştur. Bu bakımdan eski kanunlar uygulanarak Osmanlı idaresine alışması sağlanmıştır.

Osmanlılar Çukurova’yı fethedince Memlûkların aksine buraların idaresini bölgenin hakimi Ramazanoğulları’na bırakmıştır. Nitekim Mercidabık savaşından sonra (1516) Osmanlılar Ramazanoğlu Mahmut Bey’i buranın idaresiyle vazifelendirmiştir. Onun ölümünden sonra ise beylik Kubat Bey’e ondan sonra da Piri Bey’e verilmiş olup, daha sonra ise Sis Sancak Beyi İbrahim beye verilmiştir. Böylece Kozan, Adana vilâyetine bağlı bir sancak şekline girmiştir. Bunu Osmanlı Devleti’nin o zaman tertip ettiği Tahrir defteri adı verilen ve vergilerin kaydedildiği defterlerden tespit etmekteyiz. Nitekim Kozan sancağı yukarıda bahsettiğimiz defterlerde kaydedildiğine göre Sis (Kozan), Feke, Anavarza, Lemberd, Küpdere ve Parsi-bit kalelerinden teşekkül etmekte idi. Sancak 1610 yılından itibaren Tarsus ile birlikte Kıbrıs beyler beyine bağlanmıştır. Daha sonra ise Kozan’ın Kozanoğulları yönetimine girdiği görülüyor. Kozan adı da buradan gelmektedir. Kozan 1865’den itibaren Ahmet Cevdet paşa ile derviş Paşa’nın başkanlığında buraya gelen Fırka-i İslâhiye tarafından Kozanoğullarının yönetiminden alındı. Bundan sonra Kozan Sancağı Sis, Belenköy, Haçin (Saimbeyli) ve Kars-ı Zülkadriye (Kadirli) kazalarına ayrıldı. Böylece dört büyük kazadan meydana gelen Kozan Sancağı Adana Eyaleti’ne bağlanarak sancak kaymakamlığına Mirliva Hüseyin Hüsni Paşa tayin edildi. Tapanlı küçük Mehmet Efendi Belenköy Müftülüğüne getirildi. Sis merkez yüzbaşılığına da karaçalar aşireti ket hüdası vezir ağa tayin oldu. Yapılan nüfussayımında ise Kozan sancağını meydana getiren kazaların müslüman ve müslüman olmayan nüfusu ile nahiyyeleri şu şekilde sıralanıyordu.

1. Sis kazası Mansurlu, Aşağı Karacalar, Oruçlu, Dağlıoğlu (baytardağı) nahiyeleri ile selimlü varsağı, Kabasakal aşireti, Kırıntılı aşireti ve Sırkıntılı Aşiretinden ayrılmış olan berber aşiretinden meydana geliyordu. Kazanın 89 köyü bulunmaktaydı. Kazada yok denecek kadar az müslüman olmayan bir grup vardı ki toplam olarak sayıları 981 idi. Buna karşılık Müslüman Türk nüfusu 8835 olarak tespit edilmektedir.

2. Belenköy kazası (Feke’nin bulunduğu yer) Araklı Farsahı, Oruçlu nahiyesi, Yukarı Karacalar nahiyesi ve Mansurlu Nahiyesinden Müteşekkildi. Kazanın toplam nüfusu 6382 dolaylarında idi. Bu nüfusun 5188’i Türklerden, 1194’ü Müslüman olmayanlardan meydana gelmekteydi.

3. Haçin (Saimbeyli) kazası Gürleşen, Yayla Yağbasanı ve kirpili aşiretinden oluşmuştu. Bu kazanın ise nüfusun çoğu Haçin de olmak üzere 5939 Hıristiyan, 4621 de Türk Nüfusu vardı.

4. Kars-Zülkadriye (Kadirli) kazası Pazaryeri, Sunbas ve Bozdoğan aşiretinden meydana gelmekteydi. Bu kazanın ise toplam olarak 8406 olan nüfusunun 7929’u Türk, 477’si Hıristiyan idi.




Yukarıda belirtilen sayılarla göre Kozan sancağının toplam nüfusu 35.164 olup bunun içinden Türklerin sayısı 26.572 Hıristiyanların ise 8591’di.

Kozan, 1923’de sancaklar vilâyete dönüştürülünce önce vilâyet, 1929’da da yeniden Adana’ya bağlanarak ilçe haline getirildi.

XVI. YÜLYILDA KOZAN (SİS) KASABASI  

Osmanlı Devleti zamanında tutulmuş defterlerden anlaşıldığına göre Kozan’da 1519 yılından itibaren 4 Müslüman ve 4 de Hıristiyan mahallesi bulunuyordu. Ayrıca kasabada bir boyahane, bir meyhane, bir debbağhane (deri tabaklama), 5-6 adet sırça dükkânı, 5 tane mahsara ve bir hamam bulunmaktaydı. Ayrıca birde medrese vardı ki bugünkü dispanserin yerinde olması ihtimali çok büyüktür. Aynı tarihlerde Kozan’daki mahalleler şu isimlerle anılmaktaydı: Bugünkü Mahmutlu mahallesini bir kısmını içine alan Hergele-bacı Mahallesi, yeri kesin olarak tespit edilememiş olan Ömerciklü Mahallesi ve Şehirli adıyla da tanınan Tatalu-Mescid Mahallesi. Bu mahalleler Müslüman mahalleleri olup 1536-1537 yıllarında nurada yaklaşık olarak 1515 Müslüman nüfus yaşamaktaydı. Buna karşılık kasabada Falcı Keşiş Mahallesi, Köşek Mahallesi, Pulur Mahllesi ve Altın Mahallesi adlarıyla dört Hıristiyan mahallesi bulunuyordu. Bu mahallelerde ise 1100 dolaylarında kişi oturmaktaydı.
Kozan’a XVI. Yüzyılda Feke kale, Anavarza kalesi, Lemberd kalesi, Anavarza kalesi, Küpdere kalesi ve Parsberd (Parsı-bıt) kalesi bağlıydı. Bunlardan Feke kalesi XII. Yüzyıldan kalma bir Bizans veya Selçuklu kalesidir. 1519’da kalede 60 soku ile iki cenderehane vardı, ayrıca bir de boyahane mevcuttu. Kasaba kalenin eteklerinde kurulmuştu. Fakat daha sonra buradan kaldırılarak 1945 yılında Asmaca köyünde yeniden tesis edilmiştir.

Anavarza kalesi ise Kozan’a 32 km. uzaklıkta olup, ismi Yunanca’da Anazarbon; Latince’de Anazarbos ve Anazarbus; Arapça’da Aynı Zarba ve Navarza; şeklinde kullanılmaktadır. Bugün Dilekkaya ismini taşıyan köyün yanında yer alan anavarza kalesinin kimler tarafından kurulduğu kesin olarak bilinmektedir. Asıl kale ve aşağıdaki surlar olmak üzere iki kısımdan meydana gelen kalenin, aşağı suları Ceyhan ovasında düzlükten kuzeye doğru uzanmaktadır. Doğu cephesinin boyu 1500 m. Kadardır. Surların yüksekliği ise 8-10 metre arasında  değişmektedir. Her 70 metrede bir bur. Olmak üzere 20 burç bulunmaktadır. 4 kapısı olan surların en önemli kapısı batı yönündekidir. Bugün surlar büyük ölçüde harap olmuştur. İç kale ise ovaya hakim, güney yönü hariç çok dik uçurumları bulunan bir tepe üzerine inşa olmuştur. Anavarza kalesine bağlı olarak, ayrıca Sunbas kalesi (Bucak) ve Yenice-Bıt kalesi de yer almaktadır.

Küpdere ve pars-bıt kalelerinin ise nerelerde bulunduğu bilinmemektedir. Bununla beraber her iki kalede de Hıristiyanlar oturmaktaydılar.

KOZAN SANCAĞI AŞİRETİ

Kozan sancağı Türk nüfusun teşkil eden cemaatler genel olarak yukarıda bahsedilen kalelere bağlı mezralarda sakin olup çok azı hariç, kalanı ziraatla meşguldüler buna karşılık bazıları “göçer- ev” olarak adlandırılan konar göçer gruplardandı. 1520-1540 yılları arasında sancak da bulunan aşiretler kayıtlara göre savcı-hacılı, Eğlen-oğlu, Avşar, Kavurgalı ve Varsak (Farsak) gibi teşkküllere mensuptular. Bunlar kısaca sıralanacak olursa:




KOZAN  SANCAĞI  CEMAATLERİ

Afılu, Akdağlı, Akisalu, Aksak Kocalı, Alem-beyli, Alişarlu, Alpaglı. Arıklar, Aslanlu, Aydoğmuşlu, Aydoğmuş-oğlanları, Aynal, Ayrancılu, Ayu Hasanlı, Behşayişlü, Baraklu, Bay Temürlü, Bekir Ayrancılu, Beylik-oğlu, Bostancı, Boyacılar, Büksüz, Canbaz, Cündi, Çakurlu, Çalışlu, Çandık, Çeçenlü, Çeçen-oğlu, Dallu, Darucu Satu, Dede Haculu, Doyranlu, Döğerlü, Dündarlı, Elsüz-oğlanları, Eğlenoğlu, Evliyalu, Eymürlü, Garip Şah, Gökçelü, Güvencelü, Halveti, Haydarlu, Heriklü, İdris Hacılı, İlyaslı, İsalu, İş-Dutan, Kalaycı Ümmet, Kamer, Karahaculu, Karahasanlu, Karahızırlı, Karamehmet, Karayakuplu, Karpuzlu, Katırhanlı, Kayı, Kazancı, Kemallu, Kemer Bey, Kiranus, Kırgullu, Kızıllar, Koçar, Konur-satı, Köpek-oğlu, Köşger-oğlu, Kulaguzlu, Kuşçular, Kutlu-bey, Hacılı, Menteşlü, Mustafalu, Okçular, Oruç gazili, Paşa-oglu, Pusat-oğlu, Sait, Sarı fakillü, Sarukulu, Sarılar, Satı-oğlu, Savcı-hacılı, Sehlik, Süphan, Sülemiş-oğlu, Tahtalı, Tapurlu,Taşlı,Tatarlı, Tur-ali, Uzun isa-oğlu, Yahşi Hanlı, Yazar, Yemlihanlı, Yenice-Kavurgalı, Yılancılı, Yumruk, Zekariyalı, Zenklü olmak üzere Kozan Sancağına bağlı toplam 102 Cemaat vardır.

CEMAAT   NÜFUSLARI

Savcı-Hacılı taifesine mensup cemaatler 7.500 (yaklaşık)
Eğlen-oğlu taifesine mensup cemaatle 5.800  (yaklaşık)
Avşarlara mensup cemaatler 9.550  (yaklaşık)
Kavurgalı taifesine mensup cemaatler 4.900  (yaklaşık)
Diğer teşekküller 750 (yaklaşık)
TOPLAM NÜFUS 28.500

 

Sosyal Medyada Paylaşın:

BİRDE BUNLARA BAKIN